مصطفی رجایی، عکاس مهاجر افغانستانی و مدیر گروه عکاسان گلشهر، در گفتوگویی همزمان با روز جهانی عکاسی، به بررسی چالشهای عکاسی در افغانستان و نقش عکاسان مهاجر در حفظ حافظه تصویری این کشور پرداخت.
تفاوت میان «ثبت واقعیت» و «ساختن روایت»
رجایی با بیان اینکه «ثبت واقعیت» با «ساختن روایت از واقعیت» تفاوت مهمی دارد، گفت: «یک عکاس میتواند واقعیتی را ثبت کند، اما انتخاب سوژه، زاویه نگاه، زمان انتشار و بستری که عکس در آن ارائه میشود، در شکلگیری روایت نهایی از آن واقعیت تأثیرگذار است.»
وی افزود که گاهی نگاه رسانهها و مخاطبان خارجی باعث شده افغانستان بیشتر از زاویه جنگ، فقر و بحران دیده شود و روایتهایی که از این کشور ساخته شده، در بسیاری از موارد بیش از آنکه بازتابدهنده تمام واقعیت افغانستان باشد، متأثر از نگاه رسانهها یا سیاستهای کشورهای خودشان بوده است.
مهاجرت؛ تهدید یا فرصت برای عکاسان؟
رجایی در پاسخ به اینکه مهاجرت چه تأثیری بر فعالیت عکاسان افغانستانی دارد، اظهار کرد: «مهاجرت هم تهدید است و هم فرصت. تهدید است، چون عکاس از جغرافیای اصلی و بخشی از سوژههایش دور میشود؛ اما در عین حال فرصت است، زیرا میتواند از بیرون، آزادانهتر و با نگاه متفاوتتری درباره افغانستان و مهاجرت روایت کند.»
وی افزود که عکاسی که از محل درد و زیست واقعی سوژههایش دور شده است، تا حدی کارایی و ارتباط مستقیم خود با آن فضا را از دست میدهد، مگر اینکه دوباره به همان جغرافیا و به کانون درد بازگردد.
روایت تصویری افغانستان در دست عکاسان خارجی
رجایی در پاسخ به این پرسش که چرا روایت تصویری افغانستان در بسیاری از موارد از نگاه عکاسان خارجی شکل گرفته است، گفت: «بخش زیادی از روایت تصویری افغانستان همچنان در اختیار رسانهها و عکاسان خارجی بوده است. عکاسان افغانستانی فرصت، حمایت و دسترسی کافی برای ساخت و ارائه روایتهای بلندمدت و مستقل نداشتهاند و همین مسئله باعث شده بخش قابلتوجهی از تصویر افغانستان از بیرون و از زاویه نگاه دیگران ساخته شود.»
وی با تأکید بر ضرورت تقویت روایت بومی افغانستان، اظهار کرد: «عکاسان افغانستانی باید روایت افغانستان را از نگاه خودشان بسازند؛ روایتی که فراتر از جنگ و فقر باشد. زندگی روزمره، فرهنگ، امیدها، شکستها، افتخارات، مهاجرت و تغییرات اجتماعی افغانستان نیز بخشی از واقعیت این کشور است و باید در قاب عکاسان افغانستانی دیده و ثبت شود.»
نقش عکاسان مهاجر در تقویت عکاسی افغانستان
رجایی درباره نقش عکاسان مهاجر در تقویت عکاسی افغانستان گفت: «عکاسانی که مهاجرت کردهاند، میتوانند با آموزش، انتقال تجربه، ایجاد شبکههای حرفهای، حمایت از عکاسان داخل افغانستان و معرفی آثار آنان به رسانهها و نهادهای بینالمللی، به رشد عکاسی افغانستان کمک کنند.»
چالشهای عکاسان در افغانستان
وی با اشاره به شرایط دشوار فعالیت عکاسان در افغانستان افزود: «محدودیتهای امنیتی و اقتصادی، نبود رسانههای مستقل و دشواری دسترسی به تجهیزات و آموزش، از مشکلات جدی عکاسان در شرایط فعلی است.»
او تأکید کرد که احیای عکاسی افغانستان نیازمند ایجاد فضاهای امن، حمایت مالی و حرفهای و ایجاد ارتباط میان عکاسان داخل و خارج از کشور است.
خطر فراموشی حافظه تصویری
مدیر گروه عکاسان گلشهر در پاسخ به این پرسش که مهمترین نگرانی او درباره آینده عکاسی افغانستان چیست، اظهار کرد: «بزرگترین نگرانی من، فراموش شدن تصویر و روایت مردم افغانستان است؛ اینکه افغانستان فقط در زمان بحران دیده شود و زندگی و انسانهای آن نادیده گرفته شوند.»
وی افزود: «نگرانی دیگر من این است که اگر امروز زندگی مهاجران افغانستانی در خارج از کشور را نیز ثبت نکنیم، بخشی از تاریخ و حافظه تصویری یک نسل از بین خواهد رفت؛ نسلی که تجربه مهاجرت، دوری از وطن و زندگی در سرزمینی دیگر را با خود حمل میکند.»
عکاسی؛ بخشی از حافظه جامعه
رجایی در پایان خاطرنشان کرد: «عکاسی فقط ثبت یک لحظه نیست؛ بخشی از حافظه یک جامعه است و اگر امروز تصاویر زندگی مردم افغانستان و مهاجران افغانستانی ثبت نشود، ممکن است فردا بخشی از واقعیت و خاطره یک نسل برای همیشه از دست برود.»