کتاب «دختران بی‌سرزمین» (The Landless Girls) مجموعه ۱۲ روایت داستان‌گونه از زنان تحصیل‌کرده مهاجر افغانستانی است که تجربه‌های زیسته خود در عالم مهاجرت را به رشته تحریر درآورده‌اند. این اثر به موضوعاتی همچون ترک وطن، مهاجرت، محدودیت‌های اجتماعی، بیگانگی فرهنگی، سازگاری با جامعه میزبان و شکل‌گیری هویت در میان فرهنگ‌های متفاوت می‌پردازد.
نویسندگان این کتاب تجربه‌های خود را از زندگی در افغانستان و کشورهای مقصد مهاجرت، از جمله ایران، آلمان، فنلاند، استرالیا و کانادا، روایت کرده‌اند؛ روایت‌هایی از مواجهه با دشواری‌های زیست زنان مهاجر و تلاش برای رسیدن به اهداف و اولویت‌های زندگی در بستری جدید.
این اثر افزون بر روایت‌های فردی، با تحلیل‌های انسان‌شناختی و فرهنگی دو استاد دانشگاه از آکسفورد همراه شده و از همین رو، در کنار جنبه روایی، رویکردی نیمه‌آکادمیک نیز دارد. نویسندگان در این اثر تلاش کرده‌اند بخش‌های پنهان زندگی زنان مهاجر را به تصویر بکشند؛ بخش‌هایی که در روایت کلی مهاجران کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
مهاجرت؛ فرصتی برای ساختن دوباره زندگی
زینب سجادی، یکی از نویسندگان این کتاب، «دختران بی‌سرزمین» را فرصتی برای بازتاب قصه زنانی دانسته است که از سرزمین خود دور شده‌اند، اما رؤیاها و امیدهایشان را با خود به کشورهای دیگر برده‌اند. او با اشاره به تجربه‌های مشترک نویسندگان از مهاجرت، تحصیل، مادر بودن و زندگی در محیط‌های فرهنگی متفاوت، نوشته است که این کتاب به موضوعاتی چون دشواری‌های تحصیل برای دختران افغانستانی، موانع مهاجرت، بیگانگی فرهنگی و سردرگمی میان فرهنگ‌ها و هویت‌های مختلف می‌پردازد.
رعنا امیری، یکی دیگر از نویسندگان، در معرفی این اثر تأکید کرده است که «دختران بی‌سرزمین» صرفاً مجموعه‌ای از روایت‌های دشواری‌های مهاجرت نیست، بلکه داستان زنانی است که با وجود موانع متعدد، برای ساختن آینده‌ای بهتر تلاش کرده‌اند، رشد کرده‌اند و به بخشی از اهداف خود دست یافته‌اند. او این کتاب را دریچه‌ای تازه برای شناخت تجربه زنان در جامعه مهاجر دانسته و گفته است که می‌تواند برای زنانی که در جست‌وجوی امید و انگیزه برای ادامه مسیر هستند، الهام‌بخش باشد.
فاطمه سجادی، مدیر مدرسه خودگردان مهاجرین و از نویسندگان کتاب نیز نوشته است که زندگی در مهاجرت سرشار از چالش، تلاش و کوشش مداوم است و نویسندگان این مجموعه کوشیده‌اند از دشواری‌ها و دستاوردهای این مسیر بنویسند. وی تأکید کرده است که زنان مهاجر، با وجود محدودیت‌ها و سختی‌ها، همچنان رؤیا دارند و برای رسیدن به اهداف خود تلاش می‌کنند.
تأکید بر اهمیت روایت تجربه زنان افغانستانی
سیدنادر احمدی، شاعر و نویسنده افغانستانی، در واکنش به انتشار این کتاب، آن را اثری ارزشمند توصیف کرده و به سه ویژگی اصلی آن اشاره کرده است. به گفته او، نخستین ویژگی این مجموعه، زنانه بودن تمام روایت‌هاست؛ کتاب از منظر تجربه زنان در جامعه‌ای به‌شدت مردسالار به مسائل می‌پردازد که زنان در آن از بسیاری از حقوق و فرصت‌های اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و آموزشی محروم مانده‌اند.
او تحصیلات و تجربه‌های آموزشی و کاری نویسندگان را دومین ویژگی مهم کتاب برشمرده و معتقد است آشنایی آنان با شرایط جامعه سنتی و بسته افغانستان، به روایت‌ها جنبه مستندتر و واقع‌گرایانه‌تری بخشیده است. احمدی تجربه مستقیم مهاجرت، ناامنی، بی‌پناهی و دوری از وطن را سومین ویژگی این اثر دانسته و تأکید کرده است که همین تجربه زیسته، به روایت‌های کتاب عمق انسانی و عاطفی بیشتری بخشیده است.
نویسندگان و زمینه انتشار
زینب سجادی، ام‌البنین میرزایی، رعنا امیری، شکردخت جعفری، شریفه حقجو، فاطمه سجادی، حدیث کریمی، فاطمه معصومی، رقیه معصومی، ربابه محمدی، زهرا توکلی و زهرا حلیمی نویسندگان این کتاب هستند.
انتشار «دختران بی‌سرزمین» در شرایطی صورت گرفته است که تجربه مهاجرت و مسائل زنان افغانستانی، از جمله محدودیت‌های آموزشی و اجتماعی، کمتر از دریچه روایت‌های شخصی و تجربه زیسته خود آنان در سطح بین‌المللی بازتاب یافته است. این اثر در شرایطی منتشر شده است که زنان افغانستان بیش از هر زمان دیگری با محدودیت‌های شدید اجتماعی در داخل کشور روبه‌رو هستند.