محمدکاظم کاظمی، شاعر و پژوهشگر افغانستانی، در گفتوگویی درباره زندهیاد عبدالقهار عاصی، شاعر نامدار افغانستان، به مرور خاطرات و ویژگیهای شعری او پرداخت.
نخستین آشنایی با آثار عاصی
کاظمی گفت: «نخستین تصویری که از عاصی در ذهن من شکل گرفت، نه از دیدار حضوری، بلکه از طریق آثار او بود. آقای محمدحسین جعفریان در سالهایی که پس از پیروزی مجاهدین به کابل رفته بود، تعدادی از کتابهای عاصی را به ایران آورده بود و من نیز برخی از آنها را در اختیار داشتم.»
وی افزود: «وقتی مجموعه شعرهای عاصی را خواندم، غافلگیر شدم؛ برایم بسیار خوشایند و جالب بود که چنین شاعر توانمندی در داخل افغانستان حضور دارد و ما از او بیخبر بودهایم. علت اصلی این بیخبری نیز نبود ارتباطات گسترده میان دو کشور در آن سالها بود.»
نخستین دیدار حضوری
کاظمی ادامه داد: «نخستین دیدار حضوری من با عاصی نیز در حوزه هنری تهران اتفاق افتاد. شنیده بودم که عاصی به تهران آمده است. جعفریان گفت که قرار است عاصی به حوزه هنری بیاید و از من خواست که برای دیدنش بروم. دیدار بسیار گرم و صمیمی بود. با اینکه پیش از آن هیچ مکالمهای با هم نداشتیم، عاصی بسیار صمیمانه برخورد کرد و همان روز تا عصر با هم بودیم و به پارک ملت و برخی نقاط دیگر تهران رفتیم.»
توصیه عاصی به کاظمی
این شاعر و پژوهشگر افغانستانی گفت: «در همان دیدار، جملهای از عاصی شنیدم که نشاندهنده ذکاوت، هوش و فراست او بود. با توجه به اینکه در آن سالها بخش قابل توجهی از وقت من صرف ویراستاری میشد، عاصی به من گفت: “از اینجا که رفتی به مشهد، دیگر ویراستاری نمیکنی و فقط به کار شعر میپردازی؛ این ویراستاری تو را از ادبیات و شعر دور میکند.”»
وی افزود: «حدود ۳۰ سال از آن زمان میگذرد و من همچنان مشغول ویراستاری هستم و همیشه صدای عاصی در گوشم زنگ میزند؛ بهعنوان هشداری که تا حدود زیادی به واقعیت پیوست. واقعیت این است که وقت قابل توجهی را که در این سالها میتوانستم صرف شعر و فعالیت ادبی کنم، صرف ویراستاری کردم.»
پیوند کمنظیر عاطفه و هنر در شعر عاصی
کاظمی درباره ویژگیهای شعری عاصی اظهار کرد: «یکی از مهمترین ویژگیهای شعر عاصی، دوشادوش بودن عناصر فنی و هنری با جنبههای عاطفی شعر است. گاهی شاعری از نظر عاطفی نیرومند است، اما از لحاظ هنری ضعف دارد و گاهی نیز برعکس است؛ معدود شاعرانی هستند که در هر دو زمینه در سطح بالایی قرار داشته باشند و عاصی از این نظر یکی از شاعران برجسته بود.»
وی افزود: «عاصی ذهنی خلاق و تصویرساز داشت و در قالبهای کلاسیک و نو شعر میسرود. از آرایهها و ظرفیتهای مختلف شعری به خوبی استفاده میکرد و در کنار این تواناییهای هنری، عواطف بسیار نیرومندی نسبت به وطن، آزادی، عشق و مردم داشت.»
پیوند عشق و وطن در شعر عاصی
کاظمی ادامه داد: «ویژگی دیگری که شعر عاصی را جذابتر میکرد، پیوندی بود که میان عشق و مفاهیم دیگر برقرار میکرد. بسیاری از شعرهای میهنی او رنگی از عشق داشت و بسیاری از عاشقانههایش نیز رنگ و بوی مسائل میهنی و انسانی داشت. همین پیوند، شعر او را جذاب و متمایز میکرد.»
وی گفت: «من مقالهای درباره جلوههای مختلف عشق در شعر عاصی و ارتباط عشق با مفاهیم مختلف در آثار او نوشتهام. حتی زمانی که از درخت سخن میگوید، درخت را عاشق میبیند. طبیعتاً وجود عشق در شعر، به آن غنا و تغزل میبخشد و این ویژگی در شعر عاصی بسیار برجسته بود.»
بازگشت به افغانستان؛ تصمیمی در میان تنگناهای اقامت
کاظمی درباره بازگشت عاصی به افغانستان گفت: «بازگشت عاصی به افغانستان برای من و بسیاری از دوستان ایرانی که او در آن مدت پیدا کرده بود، بسیار اندوهبار و تلخ بود. هنوز هم بسیاری از دوستان ایرانی را میبینم که وقتی نام عاصی مطرح میشود، دوباره از این موضوع سخن میگویند.»
وی افزود: «ما احساس میکردیم این بازگشت، تا حدی نتیجه تنگناها و دشواریهایی بود که برای مهاجران در ایران وجود داشت. عاصی نیز طبیعتاً با توجه به روحیه خاصی که داشت، یعنی در عین خویشتنداری، حساس و زودرنج بود، از این مسائل متأثر میشد؛ بهخصوص که شاعران معمولاً حساسیتهای عاطفی بیشتری دارند.»
کاظمی ادامه داد: «با وجود تلاشهایی که برخی دوستان انجام دادند، زمینه اقامت یا حتی دریافت یک ویزای ششماهه برای عاصی فراهم نشد. ما به نهادهای مختلف مراجعه کردیم، دوستان سفارش و پیگیری کردند، اما در نهایت ویزای او تمدید نشد و طبیعتاً وقتی ویزا تمدید نشود، فرد یا باید بدون اقامت به زندگی ادامه دهد یا به کشورش بازگردد.»
برخوردهای تلخ اداری با یک شاعر
کاظمی در ادامه گفت: «در کنار مسئله تمدید نشدن ویزا، برخوردهای تلخ و نامناسبی نیز وجود داشت که میتوانست بر تصمیم عاصی اثر گذاشته باشد. من از برخی دوستان، از جمله آقای جعفریان، درباره برخورد بسیار درشت و سخت و حتی توهینآمیز یکی از افراد نیروی انتظامی با عاصی شنیدم که واقعاً دردناک و تکاندهنده بود.»
کاظمی افزود: «خود من نیز یک بار که به اداره گذرنامه رفته بودم، شاهد برخوردهای نسبتاً نظامی و سختگیرانهای بودم. طبیعی است که چنین رفتاری برای شاعری با آن روحیه حساس میتوانست اثرگذار باشد؛ شاعری که در کشور خودش عزت و آبرو داشت، شعرش دستبهدست میشد و در میان جامعه مهاجر افغانستانی در ایران نیز از احترام برخوردار بود، اما در نهادی که مسئول امور اقامت و ویزا بود با او برخورد سرد و سختگیرانهای صورت میگرفت.»
خبر شهادت عاصی؛ یکی از تلخترین خاطرات
کاظمی با اشاره به خبر شهادت عاصی در کابل اظهار کرد: «وقتی خبر کشتهشدن عاصی به ما رسید، واقعاً حیرتزده شدیم. شاید یکی از تلخترین اتفاقاتی که از آن زمان تا امروز تجربه کردهام و بسیاری از شاعران دیگر نیز تجربه کردهاند، همین شهادت عاصی در کابل، تنها چند روز پس از بازگشتش از ایران به افغانستان بود.»
وی افزود: «بازگشت او در شرایطی اتفاق افتاد که هم مسائل اقامتی و هم برخی برخوردهای تلخ وجود داشت و سپس این حادثه رخ داد. به همین دلیل، این اتفاق برای بسیاری از دوستان ایرانی او نیز بسیار سنگین و تلخ بود و این تلخی همچنان در میان کسانی که عاصی را میشناختند، وجود دارد.»
چرا نام عاصی پس از سه دهه همچنان زنده است؟
این شاعر و پژوهشگر افغانستانی درباره ماندگاری نام و شعر عاصی گفت: «نخستین دلیل، بدون شک کیفیت شعر اوست. در میان شاعران همنسل عاصی در داخل افغانستان، میتوان گفت که او شاعری کمنظیر بود. اگر نگوییم بینظیر، دستکم در شمار چهرههای برجسته شعر افغانستان در آن دوره قرار داشت؛ در کنار شاعرانی مانند واصف باختری، پرتو نادری، عبدالسمیع حامد و دیگران.»
وی افزود: «وجه دیگر، ویژگیهای عاطفی و احساس نیرومند ملی و مردمدوستانه در شعر اوست. شعر عاصی علاوه بر اینکه از نظر هنری نیرومند بود، از لحاظ تعهد نسبت به مردم و کشور نیز غنی بود و طبیعی است که مردم با چنین شعری ارتباط بیشتری برقرار کنند.»
کاظمی ادامه داد: «یکی دیگر از عوامل ماندگاری شعر عاصی، ورود بخشی از اشعار او به حوزه موسیقی و اجرای آنها توسط فرهاد دریا بود. چند شعر معروف عاصی را فرهاد دریا خوانده است. این موضوع طبیعتاً در شناختهشدن شعر و شاعر مؤثر بود و از سوی دیگر، کیفیت شعر نیز در ماندگاری و شهرت آثار موسیقایی نقش داشت؛ میان شعر و موسیقی در اینجا نوعی دادوستد وجود دارد.»
خاطره عاصی در میان دوستان ایرانی همچنان زنده است
وی گفت: «عامل دیگر، نوع درگذشت عاصی است. حادثهای که در کابل برای او اتفاق افتاد و پایان یافتن زندگی یک شاعر جوان در دوران جنگ، طبیعتاً در ماندگاری نام او مؤثر بوده است.»
کاظمی افزود: «انتشار پیاپی آثار عاصی توسط دوستدارانش نیز در زنده ماندن یاد او نقش داشته است. از جمله، کلیات اشعار او توسط میترا عاصی، همسر گرامیاش، منتشر شد و انتشار آثار یک شاعر کمک میکند خاطره و شعر او در ذهن مردم باقی بماند.»
وی ادامه داد: «دوستان ایرانی ما نیز در آن مدت نگاه بسیار مثبتی نسبت به عاصی پیدا کرده بودند؛ هم به واسطه شعر او و هم به دلیل شخصیت گرم و خوشبرخوردش. عاصی خیلی زود با آدمها رفیق میشد و با بسیاری از دوستان ایرانی مناسبات دوستانه برقرار کرد. دوستان او را به خانههای خود دعوت میکردند و در محافل و مجالس مختلف نیز در کنار هم بودند.»
عاصی؛ شاعری که مرگش نیز به بخشی از حافظه ادبی تبدیل شد
این شاعر و پژوهشگر افغانستانی در پایان گفت: «در همان زمان، برخی نشریات ایرانی نیز نسبت به درگذشت عاصی واکنش نشان دادند. در روزنامه قدس که من با آن همکاری داشتم، صفحهای ویژه عبدالقهار عاصی منتشر شد و دوستانی مانند آقای غزوه و دیگران مطالبی درباره او نوشتند.»
کاظمی گفت: «شاید به همین دلیل است که پس از گذشت نزدیک به سه دهه، یاد عاصی همچنان زنده است؛ نه فقط به دلیل مرگ زودهنگامش، بلکه به دلیل کیفیت شعر، عاطفه نیرومند، پیوند عشق و وطن در آثارش، ارتباط شعرش با موسیقی و همچنین رابطه عمیقی که با دوستان و مخاطبانش برقرار کرده بود. عاصی در دورهای کوتاه، آثار و خاطراتی بر جای گذاشت که هنوز درباره آنها سخن گفته میشود.»
گفتنی است عبدالقهار عاصی یکی از برجستهترین شاعران معاصر افغانستان است که در سال ۱۳۷۳ در کابل بر اثر انفجار خمپاره به شهادت رسید. اشعار او در قالبهای کلاسیک و نو، بازتابدهنده عشق به وطن، آزادی و مردم است. آثار او نهتنها در افغانستان، بلکه در میان فارسیزبانان ایران و دیگر کشورهای منطقه نیز از محبوبیت بالایی برخوردار است. ماندگاری نام و شعر عاصی پس از نزدیک به سه دهه، نشاندهنده عمق تأثیر او بر ادبیات معاصر افغانستان و پیوندهای فرهنگی میان ملتهای فارسیزبان است.