مستند «غارت» ساخته عایشه جمال، مستندساز افغان-کانادایی، در جریان برگزاری جشنواره فیلمهای جنوب آسیا در ایالت مریلند آمریکا به نمایش درآمد. این اثر پژوهشی به بررسی روند تاراج، قاچاق و خروج سازمانیافته میراث فرهنگی و آثار باستانی افغانستان طی چند دهه بحران و ناامنی میپردازد.
عایشه جمال، کارگردان این اثر، هدف اصلی خود را فراتر رفتن از کلیشههای رایج رسانهای درباره افغانستان عنوان کرده و تاکید دارد که این مستند در پی معرفی عمق تمدن، تاریخ چند هزار ساله و لایههای غنی فرهنگی این کشور به جهانیان است تا ذهنیت بینالمللی از افغانستان را از انحصار اخبار جنگ و بحرانهای سیاسی خارج سازد.
او میگوید: «این فیلم در واقع از علاقهها و نگرانیهای من شکل گرفت. یکی از این نگرانیها، هنر، تاریخ و فرهنگ افغانستان بود. واقعاً به این فکر میکردم که چقدر ناراحتکننده است که در کانادا، جایی که من زندگی میکنم، وقتی مردم به افغانستان فکر میکنند، بیشتر ذهنشان به سمت سیاست، وضعیت معاصر و مسایل فوری و بحرانی میرود. در حالی که ما واقعاً اطلاعات زیادی درباره سنتهای عمیق فرهنگی، تاریخ و لایههای مختلف تاریخی افغانستان نداریم.»
یکی از محورهای اصلی و نمادین مستند «غارت»، بررسی سرنوشت «مرمرهای غزنی» است؛ قطعات سنگی نقشدار و بسیار ارزشمندی که به کاخ سلطان مسعود سوم غزنوی تعلق دارند. بخش قابلتوجهی از این کتیبهها و سنگنگارههای تاریخی در جریان دورههای مختلف ناامنی از افغانستان خارج شده و اکنون در موزههای مختلف جهان دستبهدست میشوند.
این مستند علاوه بر ردیابی این آثار، ابعاد حقوقی و ساختاری خروج غیرقانونی آنها را به چالش کشیده و مسئله امکانپذیری استرداد و بازگرداندن این سرمایههای ملی به افغانستان را مطرح میسازد.
نمایش این اثر در جشنواره مریلند با حضور جمعی از تحلیلگران و حقوقدانان همراه بود. کاوون کاکر، حقوقدان، در حاشیه این اکران با تاکید بر تعلق تمامی آثار تاریخی به آحاد مردم افغانستان تصریح کرد که حجم عظیمی از شناسنامه تمدنی کشور به دلیل پراکندگی در مجموعههای خصوصی و موزههای جهان در حال کمرنگ شدن است؛ در حالی که افغانستان تاریخاً در مرکز مبادلات برخی از بزرگترین تمدنهای بشری قرار داشته است.
او میگوید: «تعداد بیشماری از آثار مربوط به گذشته این کشور از افغانستان خارج شدهاند و در مجموعههای خصوصی و موزههای سراسر جهان پراکنده شدهاند. آنچه این موضوع را تا این اندازه مهم میسازد، حجم تاریخی است که این آثار در خود دارند و اینکه چگونه این تاریخ بهآرامی در حال محو شدن است. شایسته است به یاد داشته باشیم که افغانستان در مرکز برخی از بزرگترین تمدنهای جهان قرار داشته است.»
مستند «غارت» تنها درباره چند اثر تاریخی نیست. این فیلم تلاش میکند که افغانستان را از یک زاویه متفاوت نشان دهد؛ کشوری با تاریخ چند هزار ساله و میراث فرهنگی غنی که گذشته آن تنها به جنگ و بحران محدود نمیشود.
پیش از این نیز مستندهایی درباره میراث فرهنگی افغانستان، بهویژه مجسمههای بودا در بامیان و محوطه باستانی مس عینک ساخته شدهاند؛ اما «غارت» با تمرکز بر مرمرهای غزنی و سرنوشت آثار تاریخی افغانستان، شاید نخستین مستند درباره به غارت رفتن آثار تاریخی افغانستان باشد.
نمایش مستند «غارت» بار دیگر ابعاد آسیبهای واردشده به میراث فرهنگی افغانستان در طول دهههای اخیر را پیش چشم افکار عمومی قرار میدهد:
– ضرورت پیگیری حقوقی در کنوانسیونهای بینالمللی: خروج آثار باستانی از محوطههای تاراجشده نظیر غزنی، بامیان و مس عینک نیازمند دیپلماسی فعال حقوقی بر اساس کنوانسیون ۱۹۷۰ یونسکو جهت استرداد اموال فرهنگی و ممانعت از تجارت غیرقانونی آنهاست.
– تغییر روایت رسانهای از منطقه: این اثر در کنار مستندهای پیشین درباره مجسمههای بودا در بامیان و حوزه باستانی مس عینک، تلاش میکند ابعاد تمدنی افغانستان را به عنوان بخشی از داراییهای شاهراه ابریشم و حوزه فرهنگ مشترک منطقهای برجسته سازد.