نجیب بارور، شاعر شناختهشده افغانستان، در گفتوگوی اختصاصی با ایراف با اشاره به جایگاه محوری زبان فارسی در افغانستان گفت: «فارسی در کشور ما هم زبان محاوره اجتماعی است، هم زبان ارتباطات بینقومی و هم زبان آموزش دانشگاهی؛ به همین دلیل باید آن را زبان مادر افغانستان دانست.»
فارسی؛ زبان مادری و زبان مادر
بارور با تأکید بر اینکه فارسی در افغانستان جایگاهی فراتر از یک زبان قومی دارد، افزود: «این سخن از سر برتریجویی نیست، بلکه واقعیتی تاریخی است. چگونه میتوان زبانی با چنین گستره و پیشینهای را با زبانهای کوچک و محلی مقایسه کرد؟»
او توضیح داد: «فارسی شاید زبان مادری برخی اقوام مانند پشتونها یا ازبکها نباشد، اما مادر بسیاری از زبانهای محلی است. این زبانها در طول تاریخ از دل فارسی رشد کردهاند و تحت تأثیر آن شکل گرفتهاند.»
به گفته او، «زبان مادری» در معنای رایج، زبانی است که کودک از اطرافیان میآموزد، اما «زبان مادر» زبانی است که اکثریت جامعه آن را میفهمند و با آن ارتباط برقرار میکنند؛ نقشی که فارسی در افغانستان ایفا میکند.
پیشینه فارسیستیزی و مقاومت فرهنگی
بارور با اشاره به تلاشهای تاریخی برای محدود کردن فارسی در افغانستان گفت: «از گذشتههای دور هجمههایی علیه فارسی وجود داشته، اما این زبان به دلیل ریشه عمیق و حجم گسترده تولیدات فرهنگیاش پابرجا مانده است. فارسی پس از عربی بیشترین نقش را در گسترش اسلام داشته و زبان شاعران، دانشمندان و نویسندگان بزرگ بوده است.»
او افزود: «ساختار سیاسی افغانستان هیچگاه علاقهمند به تقویت فارسی نبوده و محدودیتهای اعمالشده مانع از برگزاری شایسته روز زبان مادری شده است. با این حال مردم همیشه راهی برای ابراز علاقه خود به این زبان یافتهاند.»
تنوع زبانی؛ واقعیت یا بزرگنمایی؟
این شاعر افغانستانی با نقد برداشتهای رایج درباره تنوع زبانی در افغانستان گفت: «تنوع زبانی به معنایی که برخی مطرح میکنند، در افغانستان وجود ندارد. همانگونه که در ایران زبانهای محلی وجود دارد اما زبان مشترک فارسی است، در افغانستان نیز فارسی زبان جامعه است.»
او با اشاره به چندزبانه شدن تابلوهای شهری گفت: «این اقدام بیشتر از سر تعصب زبانی بود. همه مردم افغانستان—حتی پشتوزبانان—فارسی را میفهمند، اما تعداد کمی پشتو را میدانند. ضرورتی برای چندزبانه کردن تابلوها وجود نداشت.»
بارور تأکید کرد: «من طرفدار تقویت پشتو هستم، اما نه به قیمت حذف فارسی. فارسی زبان آموزش، دانشگاه و ارتباطات عمومی است و ظرفیت آن را دارد.»
شعر؛ ستون فرهنگ فارسیزبانان
او در ادامه درباره نقش شعر در فرهنگ منطقه گفت: «شعر در جامعه ما حضوری دائمی دارد؛ از منبر مسجد گرفته تا مجالس سیاسی و جشنها. ما تاریخ، سیاست و حتی داستانهای خود را با شعر روایت کردهایم. شاهنامه فردوسی نمونهای روشن از این سنت است.»
چرا از فارسی هراس دارند؟
بارور در بخش پایانی سخنانش مهاجرت اجباری را یکی از عوامل تضعیف فارسی در افغانستان دانست و از بیتوجهی نهادهای بینالمللی انتقاد کرد. او گفت: «سازمانهای جهانی بیشتر در خدمت قدرتهای بزرگاند و کاری برای زبان فارسی نمیکنند. حتی برخی کشورهای غربی، روسیه و ترکیه از نفوذ فرهنگی فارسی هراس دارند.»
او افزود: «نمونههای سادهای مانند عدم پشتیبانی برخی دستگاهها از زبان فارسی یا محدودیت در ثبت شمارههای فارسی در گوشیهای هوشمند نشان میدهد که این زبان با چالشهایی روبهروست. اما فارسی به دلیل قدرت فرهنگی و ادبی خود همچنان تأثیرگذار باقی خواهد ماند.»